Hier is een tip om een van de vele Calvijnbijeenkomsten dit jaar muzikaal op te luisteren. Geneefse psalmen, uitgevoerd op z’n Turks. Ja, die bestaan.
De lange arm van het calvinisme reikte begin zeventiende eeuw tot in Istanbul. Hofmusicus Ali Ufki vertaalde de eerste veertien berijmde psalmen in het Turks. Er zijn in Nederland vrijwel zeker geen Turkse muzikanten die ze op hun repertoire hebben, maar stel je voor dat een ensemble ze zou willen instuderen…
Ali Ufki werd als Wojciech Bobowski in 1610 geboren in Lviv, nu in Oekraïne, toen onderdeel van Polen. Zijn familie waren protestanten, Wojciech was muzikaal en kon goed leren. Hij begon een opleiding voor kerkmusicus. Waarschijnlijk op zijn achttiende werd hij door binnenvallende Tataren als slaaf meegenomen en verkocht aan het hof van de sultan in Constantinopel. Met zijn muzikaliteit en intelligentie klom hij daar snel op. Hij werd vertaler, schatbewaarder en hofcomponist. Hij bekeerde zich tot de islam en nam een Arabische naam aan, Ali Ufki. Blijkbaar zag hij voor zichzelf een rol weggelegd als bruggenbouwer naar Europa. Hij vertaalde de Bijbel en van de eerste veertien Geneefse psalmen, die hij als protestant blijkbaar kende, maakte hij een Turkse berijming.
Vier ervan, de psalmen 2, 5, 6 en 9, staan op een cd in een uitvoering van Sarband, een Duits-Turkse muziekgroep.
Het is een botsing - en als je daar overheen bent, een bijzondere versmelting - van culturen. Turkse tokkelinstrumenten en fluiten, met van die - in westerse oren - wat dreinerige zang met onvast ritme en veel stemversieringen, maar wel die bekende Geneefse melodieën. Dat zou toch een mooie muliculturele noot zijn in dit Calvijnjaar. Al kun je vandaag niet meer zoveel met de oude taal van Ali Ufki, heel anders dan wat Turken vandaag spreken.
Het dwarsverband is ook weer niet zo vreemd. In de zeventiende eeuw waren er calvinisten die zich erg voor Turkije interesseerden. Het is niet bekend of Ali Ufki ooit iemand van hen heeft ontmoet, maar hij vervulde wel enkele van hun idealen. De Turkse Bijbelvertaling bijvoorbeeld, waar de Tsjechische theoloog en pedagoog Jan Amos Comenius naar streefde. Comenius (1592-1670) schreef rond 1660 een beleefde brief aan sultan Mehmed IV. Hij hield hem voor dat de islam en het christelijk geloof toch best veel op elkaar leken, en of de sultan niet de Bijbel zou willen lezen. Comenius zag het Ottomaanse rijk als gezond tegenwicht tegen het oppermachtige rooms-katholieke Habsburgse rijk, waarin de godsdienstvrijheid van protestanten er bekaaid afkwam.
Interesse
Een Turkse psalmberijming was al een idee van de Hongaarse taalgeleerde Albert Szenci Molnár (1574-1634). Hij verwachtte een spoedige wederkomst van Christus, en daarmee ook een massale bekering van Joden en moslims op korte termijn. Via de psalmen zou hun interesse voor het christelijk geloof wellicht kunnen worden gewekt. Molnar had de Hongaarse gereformeerden al aan een psalmberijming op de Geneefse melodieën geholpen, en wilde dat ook in het Hebreeuws en het Turks.
Onduidelijk is of Ali Ufki ooit alle honderdvijftig psalmen heeft willen berijmen; verder dan de eerste veertien is hij in elk geval niet gekomen. Met hun vrije ritme en toonsoorten sluiten de Geneefse melodieën best aardig aan bij Turkse muziek, staat in het boekje van de cd Sacred Bridges.
Die gaat terug op een tournee in 2005 van het ensemble Sarband samen met de Engelse heren van de King’s Singers. Ali Ufki’s psalmen klinken samen met Geneefse zettingen van Goudimel en Sweelinck (2, 6, 7, 9) en drie psalmen van Salamone Rossi (118, 124 en 128). Hij probeerde in Venetië omstreeks 1620 de Hebreeuwse psalmen te combineren met Italiaanse renaissance-muziek. Hier en daar gaan de uitvoeringen in elkaar over: een psalm van Goudimel bij een Turkse bendir (slagwerk). Het is alsnog een bijzondere voetnoot bij dit Calvijnjaar.
kamer February 27th, 2009, 5:02 pm
bijzonder. maar is het ook ergens te horen. google levert helaas weinig op!